Nog ‘n komitee? Geen besparings of besnoeiïngs nie? Melk die belastingbetaler vir wanpraktye wat nooit aangespreek is nie?
Minister van Finansies, Enoch Godongwana, het Woensdag die 2025-begroting tydens ‘n gesamentlike sitting van die Parlement onthul, waarin inflasionêre verhogings in petrol- en dieselpryse aangekondig word om die gaping wat deur die afgekeurde BTW-verhoging gelaat is, aan te spreek.
In sy begrotingsrede tydens die gesamentlike sitting van die Parlement het Godongwana gesê dat die BTW (Belasting op Toegevoegde Waarde) op 15% sal bly as hul verbintenis om na Suid-Afrikaners te luister.
“Die werklikheid is egter dat die besluit om die BTW-verhoging te laat vaar, sonder ‘n lewensvatbare alternatiewe bron van inkomste, ons vermoë om bykomende regeringsprogramme en -projekte te finansier in die mate wat ons nodig geag het, aansienlik verminder het,” het hy gesê.
Die Minister het gesê die begroting ondersteun volhoubare finansies, die sosiale loon en beleggings in ekonomiese groei.
“Dit is nie ‘n besparingsbegroting nie,” het hy gesê.
Godongwana het ook gesê die begroting is herverdelend omdat dit 61 sent van elke rand van gekonsolideerde en nie-rente-uitgawes na die sosiale loon gerig het.
“Dit is die geld wat bestee sal word om gratis basiese dienste soos elektrisiteit, water, onderwys, gesondheidsorg, bekostigbare behuising, sowel as maatskaplike toelaes vir diegene in nood te finansier. Hierdie begroting belê meer as R1 triljoen in kritieke infrastruktuur om ekonomiese groeivooruitsigte te verhoog en toegang tot basiese dienste te verbeter.”
Hy het opgemerk dat die begroting op so ‘n manier opgestel is dat dit nie die fiskale strategie van volhoubare openbare finansies in die gedrang bring nie.
“Ons het hierdie moeilike balans bereik deur addisionele besteding oor die mediumtermyn met R68 miljard te verminder. Hierdie verlagings is hoofsaaklik gemik op voorlopige toewysings wat nog nie aan stemme toegeken is nie. Eenvoudig gestel, dit beteken dat basislyntoewysings oor alle regeringsfere grootliks onveranderd bly.”
Godongwana het gesê sedert die BTW-verhoging gekanselleer is, word die uitbreiding van nulgegradeerde voedselprodukte om armer huishoudings teen ‘n verhoging te beskerm, ook geskrap.
“In vergelyking met die Maart-ramings, is belastinginkomsteprojeksies met R61,9 miljard oor die volgende drie jaar afwaarts hersien. Dit weerspieël die omkering van BTW-verhogings en die baie swakker ekonomiese vooruitsigte,” het hy gesê.
Hy het ‘n inflasiegekoppelde verhoging van die algemene brandstofheffing aangekondig.
“Vir die fiskale jaar 2025/26 is dit die enigste nuwe belastingvoorstel wat ek aankondig… ongelukkig sal hierdie belastingmaatreël alleen nie die fiskale gaping oor die mediumtermyn sluit nie.”
Die Minister het gesê die 2026-begroting sal belastingmaatreëls moet voorstel wat daarop gemik is om R20 miljard in te samel, en SARS is ‘n bykomende R7.5 miljard toegeken om sy doeltreffendheid in die invordering van meer inkomste te verhoog.
“SARS het aangedui dat dit tussen R20 miljard en R50 miljard in bykomende inkomste per jaar kan insamel,” het hy gesê.
Godongwana het ook belastingbetalers versoek om hul belastingverpligtinge na te kom en hy het diegene bedank wat voortgaan om hul belasting te betaal.
“As ‘n regering weet ons dat ons elke dag die belastingbetalers se vertroue moet verdien deur openbare geld met sorg te bestee en te verseker dat elke rand wat ingesamel word, aan die beoogde doel bestee word. Ons erken die dringende behoefte om meer te doen om hierdie doel te bereik,” het hy gesê.
In ‘n poging om hoë-impak uitgawes te prioritiseer, het die Nasionale Tesourie bestedingshersienings onderneem, wat na meer as R300 miljard in staatsuitgawes sedert 2013 kyk.
Godongwana het gesê hulle het potensiële besparings van R37.5 miljard oor tyd gevind deur verbeterde toesig en operasionele veranderinge.
Die Minister het ook gesê onderpresterende programme sal gesluit word wanneer die 2026-begrotingsproses aan die gang kom.
“Nuwe hervormings sal infrastruktuurbeplanning en -implementering oor provinsies en munisipaliteite teiken. ‘n Datagedrewe benadering tot die opsporing van loononreëlmatighede sal die huidige, duurder metode vervang,” het hy gesê en bygevoeg dat spookwerknemers en ander afwykings oor departemente heen geïdentifiseer sal word.
Hy het opgemerk dat President Cyril Ramaphosa onderneem het om ‘n komitee te stig om verkwistende, ondoeltreffende en onderpresterende programme te identifiseer.
“Ek doen ‘n beroep op Ministers, LUR’e, direkteurs-generaal, departementshoofde en elke amptenaar wat verantwoordelik is vir openbare fondse om hierdie pogings te omhels en hul deel te speel.”
Wat die toewysings betref, het Godongwana gesê R6.69 triljoen word toegeken vir nie-rente-uitgawes oor die medium termyn.
“Daar word ook addisionele besteding van R180.1 miljard voorgestel. Dit is laer as die R232.6 miljard wat tydens die Maart-begroting voorgestel is.”
’n Totaal van R9.5 miljard word toegeken vir die indiensneming van meer onderwysers, R10 miljard vir vroeë kinderonderwys, R20.8 miljard vir die indiensneming van 800 dokters na gemeenskapsdiens, onder andere.
Godongwana het aangekondig dat R1.4 miljard toegeken word om die voorbereiding vir die plaaslike owerheidsverkiesings van 2026 te ondersteun.
“R885 miljoen van die toewysing is vir die Onafhanklike Verkiesingskommissie en R550 miljoen vir die SAPD en SANDF om openbare orde te handhaaf.”
“Hierdie belegging dra by tot die handhawing van die demokratiese prosesse en om te verseker dat elke Suid-Afrikaner hul reg om te stem in ‘n veilige omgewing kan uitoefen.”
Godongwana het aangedui dat die 2025-begroting voorlopige toewysings vir vroeë aftrede, toewysings vir die passasierspooragentskap van Suid-Afrika (Prasa) en hervorming van munisipale handelsentiteite bevat.
“Die bestedingskeuses wat ons vandag voorstel, demonstreer die regering se vasberadenheid om die staatskapasiteit te versterk wat nodig is om kwaliteit, betroubare en volhoubare kerndienste te lewer,” het hy gesê.
Godongwana het egter gesê dat daar langdurige bestedingsdruk is wat nie met die huidige begroting befonds kan word nie.
Dit sluit in die onttrekking van die President se noodplan vir Vigsverligting-befondsing, infrastruktuurprojekte in die begrotingsfasiliteit en Prasa se rollende voorraadvloot-hernuwingsprogram, versterking van bevolkingsveranderinge in billike deeltoekennings aan provinsies, politieke partybefondsing en die versterking van die vermoëns van die Kantoor van die Hoofregter en Statistiek Suid-Afrika.
