‘n Klopjag op Daggafontein-mynhoop in Springs, Suid-Afrika vroeër vanjaar, as deel van polisie-operasie ‘Vala uMgodi’ het gelei tot die dood en besering van ‘baie’ onwettige mynwerkers, beter bekend onder ons as Zama Zamas, wat beteken om ”n kans te waag’ in IsiZulu.
Operasie Vala uMgodi, wat ‘die gate toemaak’ in Nguni beteken, poog om ‘onwettige mynbedrywighede te voorkom, te bekamp en stop te sit’ in die land. Die taakspan het in Desember 2023 in werking getree en sluit lede van die Suid-Afrikaanse Weermag (SANW) in en tree in samewerking met die departement van minerale en energie op.
Volgens plaaslike bronne was minstens 500 mynwerkers tydens die klopjag dié dag by die stortingsterrein in Springs teenwoordig, wat daartoe gelei het dat hulle die aangrensende moeras ingehardloop het vir toevlug, aangesien baie, indien nie almal, Zama Zamas onwettige burgers in die land is.
Veiligheidsmagte het toe rubberkoeëls op die mynwerkers afgevuur en die moerasriete aan die brand gesteek. Minstens twee Zama Zamas is vermoedelik op die toneel dood as gevolg van verdrinking in die vlei of vasgevang in die vlamme, met nog dertien beseer.
Vroeg in November 2024 is ‘n geskatte 560 onwettige mynwerkers wat in ‘n reeks ongebruikte myne in Orkney, Noordwes, Suid-Afrika onwettig goud delf, na die oppervlak gedwing nadat die polisie wat onder Operasie Vala uMgodi werksaam is, plaaslike inwoners verhinder het om kos en water aan die mynwerkers te lewer.
Media is geneig om die leser se simpatie vir die Zama Zamas uit te lok. Die realiteit is dat hulle myne onwettig beset, dat sommige dele waar hulle hulself vestig, reeds soos klein dorpies lyk. Hulle is goed ingerig, want dié wat hulle ondersteun stuur kos, water en enige ander benodigdhede reg onder die neuse van almal na die ondergrond – dit sluit wasmasjiene en yskaste in. Die Zama Zamas is agressief en hulle sal nie aarsel om op enigeen te skiet wat hulle probeer arresteer nie.
Die meeste van diegene wat in hegtenis geneem word, sluit in Suid-Afrikaners, Mosambiekers en Basotho-burgers.
Zama Zamas herwin onwettige goud of edelmetale. Hulle is wel bewus daarvan dat hulle die goud en edelmetale nie kommersieël verkoop word nie en word eerder aan plaaslike inwoners verkoop teen ‘n prys wat net hoog genoeg is om jouself en jou gesin te voed. Hiermee impliseer hulle dus diegene wat die onwettige produk koop, as medepligtiges in hul onwettige bedrywighede.
Volgens ‘n ondergrondse evaluasie is daar steeds ongeveer 4 500 onwettige mynwerkers ondergronds in ’n verlate mynskag in Stilfontein, Noordwes. Daar is berigte wat aandui dat verskeie moontlik reeds gesterf het.
Gemeenskapslede het glo vrywillig aangebied om ondergronds te gaan in ‘n poging om die vasgekeerde onwettige mynwerkers te red, aangesien die polisie sê die toestande is te gevaarlik vir hulle om te gaan.
Noordwes-polisiewoordvoerder, brigadier Sabata Mokgwabone, het aan SABC Nuus gesê die polisie werk saam met gemeenskapslede om die onwettige mynwerkers terug na die oppervlak te bring. Die polisie sê die toestande is te gevaarlik om die myn binne te gaan. Gemeenskapslede het aangebied om te poog om die onwettige Zama Zamas te gaan red.
Brigadier Sabata Mokgwabone het egter gesê sodra die mynwerkers veilig bo die grond is, sal hulle in hegtenis geneem word.
“Ongelukkig sal ons hulle moet arresteer wanneer hulle die oppervlak bereik, want onwettige mynbou is ‘n kriminele oortreding. Ons sal hulle moet hanteer in terme van die wette van die land.”
Die Vala Umgodi-spanne onder leiding van die SAPD en SANW het roetes versper wat gebruik word om kos en benodigdhede aan hierdie mynwerkers af te lewer, het brigadier Athlenda Mathe, nasionale polisiewoordvoerder, destyds gesê.
“Hierdie operasie is aan die gang en die SAPD en die SANW moniteer steeds hierdie ou verlate mynskagte namate meer en meer onwettige mynwerkers opduik,” het sy gesê.
Waarnemende Nasionale Kommissaris van die SAPD, luitenant-generaal Shadrack Sibiya, het die pogings van die Vala Umgodi-taakspanne in Noordwes geloof.
“Ons hou die situasie noukeurig dop wat in die Noordwes-provinsie ontvou. Ons trek nie terug totdat al daardie onwettige mynwerkers weer opduik en in hegtenis geneem is nie,” het Sibiya gesê.
“Sedert sy ontstaan in Desember 2023 tot op hede is meer as 13 691 verdagtes gearresteer in die sewe provinsies wat brandpunte vir onwettige mynbou is. Ons het beslag gelê op R5 miljoen kontant en ongeslypte diamante ter waarde van R32 miljoen deur Operasie Vala Umgodi.”
