Die graderingsagentskap S&P Global het die staatsbeheerde logistieke maatskappy Transnet afgegradeer, wat twyfel laat ontstaan oor die groep se ommeswaai en vermoë om te hervorm sonder staatsreddingsboeie om dit te ondersteun.
S&P glo dat Transnet kontant verbrand sonder die vooruitsig om sy bedryfsprestasie om te keer en dat Transnet Freight Rail nie sy volumeteikens sal bereik nie.
Die besigheid het hoë vaste koste, groot kapitaaluitgawevereistes en aansienlike skuld. S&P se afgradering weerspieël sy kommer dat sy vermoë om daardie skuld te delg, verswak.
Die graderingsagentskap het opgemerk dat Transnet “heeltemal afhanklik is van staatsondersteuning” en “aansienlike negatiewe vrye bedryfskontantvloei” in die gesig staar.
Skokkend genoeg verbrand die maatskappy R13,5 miljard per jaar in negatiewe vrye kontantvloei, maar verhoog ook werkerssalarisse met dubbel die inflasiekoers.
Volgens Busi Mavuso, uitvoerende hoof van Business Leadership South Africa, is dit ‘n “handboekvoorbeeld van onvolhoubare ekonomie” wat deur staatswaarborge moontlik gemaak word.
“S&P roep uit wat vir baie van ons duidelik geword het – Transnet weerstaan skynbaar verandering en beweeg te stadig,” het sy gesê.
Terwyl baie gehoop het dat Transnet in die voetspore van ‘n ander gespanne staatsentiteit, Eskom, sou volg en hervorming sou omhels, het die groep eerder in die teenoorgestelde rigting beweeg.
In Mei het Suid-Afrika se vervoer- en finansieministeries ‘n waarborgfasiliteit van R51 miljard vir Transnet goedgekeur om dit te help om sy onbeheerste skuld te herfinansier.
Om fondse in te samel op grond van die waarborge, sal Transnet aan sekere operasionele en logistieke sektorhervormingsvoorwaardes moet voldoen, soortgelyk aan dié wat vereis word vir ‘n waarborgfasiliteit van R47 miljard wat dit in 2023 ontvang het.
Die reddingsboei het egter gekom selfs nadat dit ‘n verlies van R7,3 miljard in 2024 aangeteken het, aangesien sy skuld R138 miljard bereik het te midde van beduidende laste.
In Mei 2025 het Moody’s Ratings gewaarsku dat Transnet binne drie maande sonder geld vir bedrywighede en skulddiens sou wees, tensy dit ‘n regeringsredding kry.
Mavuso het gesê die land kan dit nie bekostig om aan te hou om geld na Transnet te gooi in die hoop op verandering nie. Sy het gesê dat die Nasionale Tesourie moet ingryp en streng voorwaardes vir enige ondersteuning moet stel.
“Voorwaardes (soos dié) wat die privaatsektor-mededinging moontlik maak wat Transnet dringend nodig het.”
Terwyl die onlangse vordering met die skeiding van spoorinfrastruktuur van bedrywighede, gedryf deur Operasie Vulindlela, ‘n begin is, het Mavuso gesê die hervormings moet baie vinniger kom.
Sy het voorheen opgemerk dat, ten spyte van al sy suksesse, Operasie Vulindlela self agter sy eie doelwitte en teikens gebly het, en sy tweede fase van stapel gestuur het terwyl eerstefase-projekte – soos logistiek – nog nie aangespreek is nie.
Die BLSA-leier het die noodsaaklikheid beklemtoon om privaat-openbare vennootskappe te versnel. Die oplossing van die logistieke krisis is een van die fokuspunte van die sake-regering-vennootskap.
Sy het gesê private maatskappye is gereed om in Suid-Afrika se logistieke infrastruktuur te belê, maar hulle het sekerheid nodig dat politieke inmenging en Transnet se weerstand nie hul beleggings sal ondermyn nie.
Terwyl daar wel vordering deur die Nasionale Logistieke Krisiskomitee was, bly fundamentele kwessies bestaan.
Daar is wel positiewe vordering gemaak met die vermindering van agterstande by Suid-Afrika se hawens, en sommige spoorwegkorridors het volumeverbeterings gesien – maar die S&P-afgradering maak dit duidelik dat die groot probleme nie verskuif het nie.
“Die S&P-besluit behoort ‘n wekroep te wees – Transnet gaan in die verkeerde rigting en ons moet dringend optree,” het sy gesê.
“Transnet kan nie voortgaan asof dit sake soos gewoonlik is nie en President Ramaphosa moet optree om die ooreengekome hervormings vinnig te implementeer.”
Dit is skokkend om te moet sien hoe ‘n eens florerende land, se entiteite die afdraande pad na mislukking in die gesig staar.
