“As hulle [die jihadiste] geweet het ek is ‘n staatsamptenaar, sou hulle my onthoof het,” het Tomas Langa, ‘n staatsamptenaar in die noorde van Mosambiek, aan die BBC gesê.
Hy voel hy het ‘n gelukkige ontsnapping gehad. Ons het sy naam verander vir sy veiligheid.
Mnr. Langa, wat in die vroeë oggendure van 10 Mei 2024 wakker gemaak is deur hewige geweervuur, het by sy venster uitgekyk om vier gewapende mans buite sy huis in die dorp Macomia in die opstandgeteisterde Cabo Delgado-provinsie te sien staan. Hy was vreesbevange en het in die veld ingehardloop, waar hy vir drie dae weggekruip het op maniokplante.
“Ek was gelukkig dat hulle my net beledig het terwyl ek gehardloop het,” het hy gesê.
Vegters wat met die Islamitiese Staat (IS)-groep verbind word, het regeringsgeboue en -posisies in die dorp geteiken voordat hulle winkels en pakhuise geplunder het. Die gewapende mans het die gebied vir twee dae onder beleg gehou, wat ‘n atmosfeer van vrees en chaos geskep het.
Die jihadiste het toegeslaan op ‘n mediese fasiliteit wat deur hulpagentskap Médecins Sans Frontières (MSF) bestuur word, en beslag gelê op voertuie en mediese voorraad.
MSF het gesê hy het geen ander keuse as om personeel te hervestig en sy bedrywighede in Macomia op te skort nie.
Alfane Silva, ‘n pa van vyf, het aan die BBC gesê hy is deur agt gewapende mans aangehou en ondervra. Weereens, dit is nie sy regte naam nie.
“Hulle het militêre uitrustings gedra en was swaar gewapens,” het hy gesê.
“Hulle het vir my gesê ek moet na die bos hardloop of hulle sal my doodmaak as ek in die dorp bly.”
Mnr Silva het gesê dit het twee dae geneem vir regeringsversterkings om op te daag, maar teen daardie tyd het die militante reeds vertrek.
Volgens die Internasionale Organisasie vir Migrasie (IOM) het meer as 700 mense uit hierdie jongste rondte van gevegte in Macomia gevlug. Diegene wat agtergebly het, soos mnr. Silva en mnr. Langa, is met geen mediese geriewe en geen elektrisiteit gelaat nie, en leef voortdurend in vrees vir nog ‘n aanval.
Dit was die jongste herlewing van die geweld wat aanvanklik afgeneem het, aangesien dit gelyk het of die situasie onder beheer gekry is deur veiligheidsmagte, gesteun deur troepe van buurstate. Maar nou word baie van daardie troepe onttrek.
Die Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap (Sadc)-sending, wat uit sowat 2 000 soldate van agt lande bestaan, het gesê hy sal sy magte teen 15 Julie 2024 uit Mosambiek onttrek, en nie sy mandaat van drie jaar verleng nie.
Streeksveiligheidskenners het gewaarsku dat dit dalk te vroeg is, aangesien die gebied onstabiel bly.
Botswana en Lesotho het reeds hul soldate onttrek, terwyl Angola en Namibië besig is om te onttrek.
Tanzanië, wat in die noorde aan die land grens, sal egter 300 troepe behou, berig die Zambeze-koerant in privaat besit, gebaseer in die Mosambiekse hoofstad, Maputo.
Dastan Kweka, ’n bestuurspesialis in Tanzanië, het aan die BBC gesê die owerhede verwag dat veiligheid in die streek verder gaan versleg.
Suid-Afrika, wat huidiglik meer as 1 000 soldate voorsien tot die vredespogings, het gesê hy sal sy troepe tot die einde van 2024 in Mosambiek hou, maar nie as deel van die Sadc-sending nie.
Aan die ander kant het Rwanda, wat nie deel van Sadc is nie maar Mosambiek ondersteun het, aangekondig dat hy ‘n bykomende 2 000 troepe na die land sal stuur.
Rwandese weermagwoordvoerder, brig-genl Ronald Rwivanga het aan die BBC gesê hulle “versterk bloot hul krag”. Die besluit het niks te doen met die Sadc-onttrekking of onlangse aanvalle nie, het hy gesê.
Toe Rwanda sy eerste 1 000 troepe in 2021 gestuur het, het dit gesê hy ondersteun pogings om die Mosambiekse regering se gesag in Cabo Delgado te herstel. Dit het gevolg op die ondertekening van verskeie bilaterale ooreenkomste tussen die twee lande in 2018.
Rwanda se bykomende troepe sal help om die gapings wat deur Sadc-magte in die noorde van Mosambiek gelaat is, te vul.
Meron Elias, ‘n Oos- en Suider-Afrika-ontleder vir Crisis Group, het gesê die Sadc-sending in Mosambiek staar finansiële beperkings in die gesig, en steun sterk op lidstaatbydraes om dit aan die gang te hou.
Sy het gesê die streeksblok het eerder sy fokus verskuif na die stabilisering van die moeilike situasie in die Demokratiese Republiek van die Kongo. In Desember 2023 het Sadc troepe na DR Kongo gestuur om die regering te help om ‘n magdom rebellegroepe te beveg wat die ooste van die land teister.
Die IS-geaffilieerde Al-Shabab-groep in Mosambiek – wat nie aan die groep met dieselfde naam in Somalië gekoppel is nie – is sedert 2017 in Cabo Delgado aktief.
Sy opstandelinge het honderde mense vermoor, gemeenskappe uit hul woongebiede verdryf en dorpies afgebrand. Hulle het geveg vir beheer van die streek wat ryk is aan aardgas en minerale soos koolwaterstowwe, grafiet en robyne.
In Julie 2021 is die Franse energiereus Total Energies gedwing om sy projek vir vloeibare aardgas van $20 miljard (£16 miljard) op te skort ná ‘n skokkende aanval op die stad Palma.
Na die ontplooiing van Sadc en Rwandese troepe dieselfde jaar, het hulpagentskappe en die regering berig dat sekuriteit in sommige gebiede verbeter het en dat die normale lewe geleidelik terugkeer. Ongelukkig was hierdie vordering van korte duur. Sedert Desember 2023 neem aanvalle weer toe.
Meer as 110 000 mense is gedwing om uit hul huise te vlug, volgens die IOM.
Tomas Queface, ’n navorser by Mosambiek se Cabo Ligado-webwerf wat die geweld moniteer, het gesê die militante het daarin geslaag om Macomia vir twee dae aan te hou deur meer vegters, insluitend kinders, te werf.
’n Verslag deur die veldtoggroep Human Rights Watch het melding gemaak van twee mense van een gesin wat gesien het hoe hul 13-jarige nefie saam met die jihadiste plunder tydens die aanval.
Mosambiek se noordelike bure kyk in spanning na wat gebeur.
In 2020 het die jihadiste dorpe oor die grens in Tanzanië aangeval en sowat 25 mense doodgemaak, winkels geplunder en huise afgebrand.
Sedertdien het Tanzanië veiligheid verhoog deur aandklokreëls in sommige grensdorpe in te stel, patrollies te verhoog en beweging tussen die twee lande te beperk.
Mnr Kweka het gesê dat hoewel hierdie strategie suksesvol was, dit duur was. Tanzanië se verdedigingsbegroting het sedert 2021 elke jaar met 10% toegeneem.
