Terwyl Suid-Afrika voorberei vir die Madlanga-kommissie, betaal belastingbetalers ‘n rekening van R147,9 miljoen vir 2025 en 2026. Die kernvraag bly of die land uiteindelik waarde vir geld sal sien, of gaan dit net nog ‘n duur verslag wees wat stof opgaar.
R147,9 miljoen is aan die Kommissie van Ondersoek na kriminaliteit, politieke inmenging en korrupsie in die strafregstelsel toegeken.
Vrae het egter ontstaan oor hoe die geld bestee sal word, wie dienste sal lewer, en of vorige kommissies enige werklike waarde gelewer het.
Kommer oor die Kommissie se begroting is deur verskeie politieke partye geopper, met baie wat twyfel of die uitkomste die koste sal regverdig.
Die Madlanga-kommissie, aangespoor deur bewerings deur die SAPD KwaZulu-Natal provinsiale polisiekommissaris, luitenant-generaal Nhlanhla Mkhwanazi, sal na verwagting op 17 September met openbare verhore begin.
Dit het nie op 1 September begin nie, nadat die Departement van Justisie en Grondwetlike Ontwikkeling nie die nodige infrastruktuur en hulpbronne betyds verskaf het nie.
In reaksie op navrae deur IOL News, het die woordvoerder van die Departement van Justisie en Grondwetlike Ontwikkeling, Terrence Manase, gesê dat ‘n befondsingsversoek op 8 Augustus 2025 by die Nasionale Tesourie ingedien is as deel van die proses vir die aanpassing van nasionale bestedingsberamings.
Hy het gesê die departement wag steeds vir die terugvoer.
“Die Departement het ‘n totale begroting van R147,9 miljoen vir 2025/26 versoek,” het Manase bevestig.
Hy het bygevoeg dat R10,898 miljoen toegeken is vir die vergoeding van werknemers.
“Dit dek die vergoeding van kommissarisse, bewysleiers, ondersoekers, regsnavorsers en sekretariaatpersoneel wat by die Kommissie betrokke is.”
Onder “goedere en dienste” is ‘n totaal van R100,744 miljoen toegeken, met kommunikasie en IKT as die grootste kostedrywer, wat R58,730 miljoen ontvang het.
Dit sal alle noodsaaklike kommunikasie-, konnektiwiteits- en inligtingstegnologiebehoeftes vir die Kommissie dek, insluitend mobiele toestelle, internettoegang, stromingsdienste vir verhore, soekbare databergingsoplossings, kuberveiligheid, geïntegreerde e-posbestuur, webwerf-ontwikkeling en ander IKT-dienste.
‘n Verdere R11 157 miljoen word begroot vir konsultante onder sake- en adviesdienste, hoofsaaklik vir die vergoeding van ondersoekbeamptes en regsnavorsers.
Regsdienste sal R19 918 miljoen ontvang vir die vergoeding van regspanne en advokate wat as bewysleiers dien.
Reis- en verblyfkoste sal R2 678 miljoen beloop, wat reiskoste vir Kommissie-personeel en potensiële getuies dek.
Kapitaalbates is R36 258 miljoen toegeken, waarvan R35 969 miljoen na masjinerie en toerusting soos veilige rekenaars, bedieners, skootrekenaars en gepaardgaande IKT-infrastruktuur sal gaan.
Op die vraag van IOL News watter diensverskaffers aangestel is, het die departement geen besonderhede bekend gemaak nie.
Die Kommissie sal by die Brigitte Mabandla Justice College, ‘n staatsbeheerde fasiliteit, gehou word, wat geen huurkoste vir die departement meebring nie.
President Cyril Ramaphosa het voorheen gesê dat die Kommissie se verslagdoenings- en toesigstrukture duidelik uiteengesit is met die stigting daarvan.
“Daar word van die Kommissie verwag om sy werk te voltooi en ‘n finale verslag aan die President voor te lê. Tussentydse verslae word onderskeidelik na drie en ses maande verwag,” het hy gesê.
Die finale verslag sal ook aan die Speaker van die Nasionale Vergadering en die Hoofregter voorgelê word.
As gevolg van die sensitiwiteit van die sekuriteitsreëlings, sal besonderhede van sekuriteitskoste eers in die Kommissie se finale verslag gedeel word, het Manase bygevoeg.
Intussen het burgerlike samelewingsgroepe en opposisiepartye hul mening gegee oor die hoeveelheid geld wat vir die kommissie toegeken is.
Karam Singh, woordvoerder van die anti-korrupsie-organisasie Corruption Watch, het gesê die organisasie sal monitor hoe die geld bestee word.
“Daar is altyd kommer oor geld wat vermors of wanbestuur word. Maar as ons die koste-voordeel wil oorweeg, moet ons na die groter prentjie kyk,” het Singh gesê.
“As die bewerings bewys word, of as meer bewyse na vore kom oor hoe die polisiediens deur georganiseerde misdaad gekaap of korrup word, kan die waarde vir die land om dit te openbaar – en om aanspreeklikheid vir ‘n beter, minder korrupte polisiediens te verseker – enorm wees.”
Singh het egter kommer uitgespreek oor baie kommissies van ondersoeke in die land geen positiewe resultate opgelewer het nie.
“Kommissies van ondersoek het nie ‘n goeie rekord wat betref uiteindelike aanspreeklikheid en gevolge vir oortredings nie,” het hy gesê.
“Bevindinge en aanbevelings is nie bindend nie en moet deur ‘n politieke leierskap uitgevoer word wat bereid is om die gevolge te dra.”
Hy het bygevoeg dat Corruption Watch, saam met burgerlike samelewingsgroepe, die Kommissie se werk sal dophou om te verseker dat dit die land bevoordeel.
Opposisiepartye het die Kommissie se hoë prys gekritiseer en bevraagteken of dit tasbare resultate sal lewer.
Die uMkhonto weSizwe Party (MK Party) het die Kommissie ‘n “politieke skouspel van geregtelike teater” genoem en voorspel dat dit min sou oplewer behalwe ‘n stapel nie-bindende aanbevelings.
“Dit sal nie tot arrestasies lei nie. Dit sal nie misdadigheid uitroei nie. Dit sal nie die kultuur van straffeloosheid beëindig wat ons regstelsel uitgehol het nie,” het die MK Party se nasionale woordvoerder, Nhlamulo Ndhlela, gesê.
“Dit is nie ‘n voertuig vir geregtigheid nie, maar ‘n instrument vir politieke inmenging.”
ActionSA-LP Dereleen James het aangevoer dat bestaande wetstoepassingsliggame, soos IPID, hierdie soort werk moet hanteer.
“Daar is geen logika in nog ‘n kommissie van ondersoek nie, veral nie wanneer die Zondo-kommissie se verslag van R1 miljard oor staatskaping stof opgaar terwyl diegene wat verraad gepleeg het, steeds geregtigheid ontduik nie,” het sy gesê.
Rogers Solomons, woordvoerder van Build One South Africa (BOSA), het gesê die begroting sal slegs regverdigbaar wees as die Kommissie se bevindinge tot betekenisvolle optrede lei.
“Die uitdaging met kommissies van ondersoek is dat die aanbevelings nie wetlik bindend is nie en op ‘n lessenaar iewers in die Uniegebou beland en stof opgaar,” het hy aan IOL News gesê.
“Die geld is slegs die moeite werd om te bestee as aksie en verantwoordbaarheid volg.”
IOL
