Die Konstitusionele Hof het beslis dat artikels van die Wet op die Registrasie van Geboortes en Sterftes ongrondwetlik is en gelas dat dit verander word om mans toe te laat om die vanne van hul vrouens in die huwelik te neem.
Die saak is die eerste keer in Maart in die Konstitusionele Hof aangehoor, na ‘n vorige uitspraak in die Vrystaatse Hooggeregshof in September 2024.
Die Hooggeregshowe het gelas dat ‘n man sy vrou se van kan aanneem of ‘n dubbelloopsvan in die huwelik kan hê, en beslis dat Artikel 26(1)a tot c van die Wet op die Registrasie van Geboortes en Sterftes ongrondwetlik is.
Die Konstitusionele Hof het nou die uitspraak bevestig en gesê dat die artikels op grond van geslag diskrimineer.
Onder die huidige bewoording van die wette kan ‘n man nie sy vrou se van neem sonder ‘n aansoek by Binnelandse Sake om toestemming daarvoor te vra nie.
Artikel 26(1) van die Wet op die Registrasie van Geboortes en Sterftes bepaal dat geen individu enige ander naam kan aanneem as die een wat in die bevolkingsregister aangeteken is nie, behalwe dat ‘n getroude vrou haar naam na haar man s’n kan verander.
‘n Heteroseksuele man sou by die Direkteur-Generaal van Binnelandse Sake aansoek moes doen om toestemming om sy naam te verander.
Selfs al word ‘n aansoek ingedien, is daar geen waarborg dat dit toegestaan sal word nie. In die sake wat voor die howe gebring is, is min pogings aangewend om die paartjies te help wat die veranderinge versoek het.
Die aansoekers in een geval, Jana Jordaan en Henry van der Merwe, wou Jordaan se van neem as ‘n manier om haar ouers te vereer wat oorlede is toe sy jonk was.
Toe hulle egter probeer het om dit te doen nadat hul huwelik voltrek is, is hulle meegedeel dat die Binnelandse Sake-stelsels dit nie toelaat nie.
As gevolg van die stelselmislukkings, en die personeel van Binnelandse Sake wat nie kon help nie, het Jordaan haar eie van behou, en die paartjie se kinders het die van Van der Merwe gedra.
In ‘n ander geval het ons met dieselfde probleem te kampe gehad. Na die huwelik kon Donnelly haar van na Donnelly-Bornman verander.
Die stelsels van Binnelandse Sake het egter nie toegelaat dat Bornman sy van na dieselfde dubbelloop-van verander nie.
Daar is geen redes gegee waarom dit nie moontlik is nie.
Volgens die uitspraak van die Konstitusionele Hof is artikel 26(1)A tot C van die Wet op die Registrasie van Geboortes en Sterftes 51 van 1992 ongrondwetlik, aangesien dit in stryd is met artikel 9(1) van die Grondwet.
Die hof het gesê dat dit irrasioneel ‘n skending op grond van geslag is en dat dit onbillik diskrimineer deur nie ‘n vrou die reg te gee om haar gade haar van te laat aanneem nie en om ‘n man die reg te gee om die vrou se van na die huwelik aan te neem nie.
Dit laat ook nie ‘n getroude of geskeide man of wewenaar toe om ‘n van wat hy te eniger tyd gedra het, terug te neem nie; en laat ook nie ‘n man, of hy nou getroud of geskei of ‘n wewenaar is, toe om by die van wat hy na die huwelik aangeneem het, enige van wat hy te eniger vorige tyd gedra het, te voeg nie.
Die artikel kon ongeldig verklaar word, opgeskort vir ‘n tydperk van 24 maande om die Parlement in staat te stel om die gebreke reg te stel.
Dit kan gedoen word deur die bestaande wetgewing te wysig om dit in lyn te bring met die Grondwet, of deur nuwe wetgewing aan te neem om te verseker dat alle persone die reg kry om ‘n ander van aan te neem.
Hangende die inwerkingtreding van die nuwe wetgewing of wysigings, sal artikel 26(1) nie van toepassing wees wanneer:
- ‘n Persoon na die huwelik die van aanneem van die gade met wie so ‘n persoon ‘n huwelik gesluit het, of, nadat hy/sy sodanige van aangeneem het, ‘n van hervat wat hy/sy op enige vorige tydstip gedra het;
- ‘n Getroude of geskeide persoon of ‘n weduwee of wewenaar ‘n van hervat wat hy/sy op enige ander tydstip gedra het; en
- ‘n Persoon, hetsy getroud of geskei of ‘n weduwee of wewenaar, by die van wat hy/sy na die huwelik aangeneem het, enige van voeg wat hy/sy op enige vorige tydstip gedra het.
Indien die Parlement versuim om die gebreke binne die 24-maande-tydperk reg te stel, sal die bevel voortgaan om van krag te wees totdat remediërende wetgewing, indien enige, in werking gestel word.
