Voormalige president Jacob Zuma het die ANC geklap met ‘n eisbrief wat die organisasie ‘n ultimatum stel om sy lidmaatskap teen 31 Januarie te herstel of ‘n hofsaak in die gesig te staar.
Voormalige president Jacob Zuma se lidmaatskap van die ANC het vir hom ’n eksistensiële aangeleentheid geword, al is hy die president van ’n ander party – die MK Party. Die vraag is: hoekom het dit hierdie vlak van belangrikheid vir hom bereik terwyl hy die leier van ‘n ander party is? Hoekom is dit nie vir hom ‘n teenstrydigheid nie?
Die afgelope tyd, veral nadat die ANC se Nasionale Dissiplinêre Appèlkomitee sy appèl teen sy uitsetting van die hand gewys het, het Zuma ons ‘n bietjie insig in sy denke gegee. Maar dit is waarskynlik nog nie volledig genoeg as ‘n verduideliking nie. ‘n Uitgebreide verduideliking hang dus af van ‘n projeksie van sy argumente en ook van die ‘koppeling van sommige kolletjies’.
Die eerste relevante punt is dat lidmaatskap van die ANC nie vir hom primêr ‘n organisatoriese aangeleentheid is nie. Dit gaan oor sy politieke identiteit. Die ANC het hom ‘n lewe gegee as ‘n openbare leier, later as nasionale president en politieke patriarg van Natal. Sy ANC-, Zoeloe- en persoonlike identiteit het verweef geraak. Dit het hom gedefinieer in verhouding tot ander Natal-partye soos die IVP, veral in die 1990’s. Geen ander party – insluitend die MK Party – kan hierdie rol speel nie.
Assosiasie met die ANC is ook sy waarborg om deel te wees van die Suid-Afrikaanse politieke hoofstroom. Ander ANC-wegbreekpartye, soos die PAC, COPE of AIC, het as gemarginaliseerde politieke entiteite geëindig. Die feit dat die toekoms van MKP nog nie gewaarborg is nie en selfs die EFF se huidige opdraande stryd herinner daaraan dat geen party met die ANC se status vergelyk kan word nie.
Zuma se betwisting van sy ANC-lidmaatskap kan ook gekoppel word aan die vraag wie op die oomblik die ANC se nalatenskap as ‘n bevrydingsbeweging beheer. Dit is relevant omdat dit, ten spyte van die ANC se terugslag in die jongste nasionale en provinsiale verkiesings, steeds ’n beduidende mededingende voordeel bo die ander partye geniet wat nie op dieselfde historiese nalatenskap kan aanspraak maak nie.
In hierdie lig en onder die huidige omstandighede het dit ontwikkel tot ‘n stryd tussen die ANC en MKP oor wie die gewapende stryd-simboliek beheer. (In 2008 het dieselfde dinamika ontwikkel met COPE en eienaarskap van die Freedom Charter-simboliek.) Uit Zuma se oogpunt het die ANC gemoderniseer en ontwikkel tot ‘n politieke party met ‘n prominente bevrydingsgeskiedenis, terwyl die MKP slegs aan ‘n deel van die bevrydingsgeskiedenisgeheg is.
Zuma se pogings om aan die MK-simboliek geheg te wees, is nie nuut nie. As ANC-president het hy die MK se Veteranevereniging gestig, MK-liedjies op die verhoog gesing en was hy omring deur persone in MK-gekamoefleerde uniforms. Hy het ‘n militêre kultuur in die ANC verhoog wat minder sigbaar was tydens die Mandela- en Mbeki-era.
So ‘n benadering was ‘n visuele kommunikasiestrategie om sy radikalisme en gewildheid uit te druk en het bedoel om ‘n kontras te skep met Mbeki se politieke statuur en ekonomiese beleid (soos GEAR) waar die Linksgesindes heftig teeh hom gekant is as ‘n afwyking van ANC-waardes en -beleide. Zuma het hom reeds in daardie stadium aan die Linksgesindes geposisioneer as ‘n simbool van die “regte” ANC.
Wat die huidige situasie betref, is Zuma se amptelike argument of verduideliking waarom hy ’n ANC-lid moet wees dat hy die ANC onder leiding van president Ramaphosa moet “red” en dit moet terugneem na sy oorspronklike karakter. Vir hom het Ramaphosa voortgegaan waar Mbeki in 2008 as President vertrek het. Zuma se historiese missie is om die proses om te draai en die ANC in sy oorspronklike vorm as ‘n bevrydingsorganisasie te herstel. Die metode wat hy in die vooruitsig stel, is dat die MKP, EFF en ANC moet verenig. Vir dit om te gebeur, moet die MKP die nasionale verkiesing wen, die partye bymekaar bring en hulle in die nuwe ANC omskep.
Zuma se geïmpliseerde logika is dat hy dit slegs kan doen as hy ‘n direkte skakel met die ANC as lid behou. As lid en voormalige ANC-president is hy byvoorbeeld ‘n ex officio-lid van die ANC se Nasionale Uitvoerende Komitee en kan sy vergaderings bywoon. As lid sal hy ‘n kern van weerstand binne die ANC kan organiseer wat nie van buite gedoen kan word nie.
Die ANC se samewerking met die DA in die GNU is vir Zuma die duidelikste aanduiding dat die ANC se karakter vir die erger verander. In sy gedagtes kom dit neer op ’n neo-liberale sameswering waarin private sakebelange (of die White Monopoly Capital in vroeër terme) Ramaphosa en die ANC “gevange geneem” het. Dit water, in Zuma se gedagtes, die waardes van ‘n nasionale demokratiese revolusie af. Zuma glo dat swart eenheid (in die vorm van die progressiewe koukus plus die ANC) die voorkeurrigting teen die huidige ANC-afwyking is. Die eerste offensief sou dus teen die GNU in sy huidige vorm wees.
Wat is die subteks van hierdie ontwikkelings?
Die Radikale Ekonomiese Transformasie (RET)-faksie, wat met Zuma geassosieer word, is effektief deur Ramaphosa uit die ANC verwyder. Hierdie proses het die Zondo-kommissie se fokus op die Zuma-jare ingesluit, die ANC Nasionale Konferensie in 2022 wat KZN gemarginaliseer het deur niemand in die Top 7 te verkies nie, kabinetsveranderings en nuwe aanstellings in die strafregstelsel, SAID en SOE’s wat Zuma-ondersteuners verwyder het. Zuma se opsluiting was die uiteindelike openbare vernedering vir KZN en Zuma se ondersteuners. KZN se prominensie in die ANC het ook afgeneem toe hy 10% provinsiale steun in die 2019-verkiesing verloor het – dieselfde het in die 2021 plaaslike regeringsverkiesing gebeur, wat beteken het dat Zuma se magsbasis afgeneem het. Dit dui op ’n geleidelike afname van Zuma en Natal se prominensie in die ANC, wat ’n doodskoot vir Zuma se nalatenskap is.
Zuma se terugkeer na KZN hang af van die herstel van die ANC se mag in die provinsie. Op die oomblik kan dit slegs deur die MKP gedoen word. Die strategie is nog onduidelik maar dit sluit beslis in dat Zuma sy ANC-lidmaatskap behou. ’n Eerste logiese opsie sou ’n hersaamgestelde Natalse provinsiale koalisieregering tussen die MKP en ANC wees wat die DA se invloed sal uitwis. Die gemeenskaplike faktor tussen die twee partye sal Zuma se lidmaatskap van albei wees.
Prof Dirk Kotzé, Departement Politieke Wetenskappe, Unisa.
** Die menings wat uitgespreek word, weerspieël nie noodwendig die sienings van IOL of Independent Media nie.
