Aktiviste en plaaslike leiers in die Matzikama-munisipaliteit het kommer uitgespreek oor die hoë koers van geweld teen kwesbare mense – veral kinders – in die landelike streek. – ‘Jy kan nie die reg in jou eie hande neem nie,’ het aktivis Billy Claasen gesê.
In September vanjaar is ‘n man in hegtenis geneem omdat hy na bewering ‘n sesjarige seuntjie en sy ma in Lutzville aan die Weskus in die Wes-Kaap omgery het, in wat blykbaar ‘n gewelddadige reaksie was op die seun wat ‘n lemoen uit sy boord gesteel het. Die seun het twee bene gebreek en die boer, 70-jarige Christoffel Stoman, staan tereg op aanklagte van poging tot moord en roekelose en nalatige bestuur.
Die saak het skokgolwe deur Matzikama Munisipaliteit, waarin Lutzville val, gestuur en nasionale nuus gemaak. Plaaslike aktiviste beweer egter dit is ver van die enigste voorval waar kwesbare lede van die gemeenskap geviktimiseer is. Hul verhale spreek van ‘n patroon van geweld wat veroorsaak het dat individue – en veral kinders – uit benadeelde agtergronde benadeel of vermoor is.
“Daar is hierdie ding wat sommige mense gesê het, veral in die media met die opmerkings van sommige mense, dat dit ‘n geïsoleerde kwessie is,” het Billy Claasen, uitvoerende direkteur van die nie-winsorganisasie vir landelike en plaaswerkersontwikkeling, gesê oor die saak waarin die sesjarige omgery is.
“Dit is nie ‘n geïsoleerde geval nie, want daar is ‘n voortdurende ding, ‘n sistemiese ding van hierdie voorvalle wat gebeur – veral in hierdie area van Matzikama.”
Claasen is ‘n jarelange aktivis in Matzikama Munisipaliteit, wat as woordvoerder vir die familie van die beseerde seun optree. Die munisipaliteit sluit Lutzville, sowat 326 km noord van Kaapstad, en die dorpe Vredendal en Klawer in. Al drie dorpe lê binne ‘n 30 minute se ry van mekaar af.
Toe Daily Maverick op 21 Oktober in Vredendal aankom om Claasen te ontmoet, het hy die verhoor van die 58-jarige Daniel Smit in die Wes-Kaapse hooggeregshof in die Vredendal-landdroshof bygewoon. Smit staan tereg op aanklag van die moord op die 13-jarige Jerobejin van Wyk in Februarie 2022, nadat die slagoffer en sy vriend na bewering mango’s van Smit se eiendom in Klawer gesteel het.
Smit is in hegtenis geneem vir Van Wyk se moord nadat menslike oorskot in rioolpype op sy eiendom ontdek is. Tydens die verhoor het dit aan die lig gekom dat Smit die vlugtende kind met sy bakkie omgery het. Hy het Van Wyk toe teruggeneem na sy huis, waar hy sy nek gebreek het, luidens ‘n News24-berig.
Smit het in die hof beweer dat vorige betrokkenheid by ‘n Chinese okkultiese groep sy optrede beïnvloed het, insluitend sy besluit om Van Wyk te laat ontbind en dele van sy liggaam te verbrand nadat hy die moord gepleeg het.
Jerobejin se ma, Triesa van Wyk, het vandeesweek in haar verklaring voor die hof gesê: “Ek kan my nie indink hoe jy [Smit], in jou hoedanigheid as ouer van kinders, dit in jou hart kon hê om ’n ander ouer se kind so wreed te vermoor en hom onthoof het. My hart is so seer, want ek sal nooit ooit verstaan wat deur jou kop gegaan het nie.
“My kind is dood. My kind se lewe op aarde is gestop, nie deur God nie maar deur die hand van ‘n mens. Ek sukkel om die verdagte as ’n beskaafde persoon te aanvaar, want watter ouer maak ’n ander se kind dood … ’n weerlose kind.”
Smit is op Maandag, 28 Oktober skuldig bevind aan poging tot moord, ontvoering, moord met voorbedagte rade, die skending van ‘n lyk en regsverydeling. Mathilda Bains, ’n woordvoerder van die Van Wyk-gesin, het egter gesê Triesa het nog baie onbeantwoorde vrae oor haar seun se dood, insluitend wat sy laaste woorde was.
“Ek dink nie dat hierdie hoofstuk ooit deur die ma afgesluit kan word nie. Sy kan nie eintlik vorentoe beweeg nie. Sy is hartseer,” het Bains gesê.
Terwyl hy in Vredendal was, is Daily Maverick deur Claasen ingelig dat nog ‘n gewelddadige voorval waarby ‘n kind betrokke was in Lutzville aan die lig gekom het.
‘n Polisiebeampte, Jaco Oktober, het op 21 Oktober in die Lutzville-landdroshof verskyn op aanklag van aanranding met die doel om ernstig te beseer omdat hy na bewering ‘n 13-jarige seun met ‘n sambok geslaan het, volgens die onafhanklike polisie-ondersoekdirektoraat. (Ipid). Hy is daarvan aangekla dat hy die seun op die gesig, rug en bene geslaan het nadat die kind op vermoede van diefstal in hegtenis geneem is.
Claasen het nagedink oor die vlaag gewelddadige voorvalle wat in Matzikama Munisipaliteit plaasgevind het en beweer dat sommige mense glo dat hulle met sulke dade kan wegkom weens ‘n gebrek aan aanspreeklikheid en doeltreffende polisieoptrede in die gemeenskap. Hy het gesê daar was ander gevalle van aanrandings teen kwesbare kinders in die gemeenskap wat nie die howe gehaal het nie.
“Daar is baie probleme in ons gemeenskap en hierdie soort dinge moet stop. Ons kan dit nie duld nie. Die polisie moet hul werk doen sonder vrees, guns of enige vooroordeel, en so ook die aanklaers,” het hy gesê.
Hy het parallelle getrek tussen die sake waarby Jerobejin van Wyk betrokke was en die sesjarige wat in September omgery is – albei is na bewering beseer nadat hulle vrugte van plaaslike grondeienaars se eiendom gesteel het.
“Jy kan nie die wet in jou eie hande neem nie… Ek is een van daardie mense wat glo reg is reg en verkeerd is verkeerd. As jy dink hulle het iets verkeerd gedoen, neem hierdie persoon of daardie mense na die polisie. Moenie die wet in eie hande neem nie. Dit is totaal, totaal verkeerd,” het Claasen gesê.
Claasen se kommer oor die Suid-Afrikaanse Polisiediens (SAPD) in Matzikama is deur Sarah Bakamela, ‘n Lutzville-aktivis, weerspieël. Sy het gesê sommige sake wat na Lutzville-polisiestasie gebring is, is nie behoorlik ondersoek nie.
“Aangesien ons klagtes op die laer vlak lê, maar ons klagtes blykbaar op dowe ore val … het ons besluit ons moet dit nou na die boonste vlak neem. So, elke keer as daar iets gebeur het… sal ons eerder reguit aan die [Nasionale Vervolgingsgesag] of… Ipid of aan die kommissaris van die polisie skryf,” het sy gesê.
Bakamela het gesê sedert Oktober se beweerde aanranding van die 13-jarige, het twee ma’s in die gemeenskap haar genader en beweer dat hul kinders ook by die Lutzville-polisiestasie geslaan is, en dat die polisie versuim het om hulle by te staan toe hulle probeer het om sake rakende die voorvalle te open.
Claasen en Bakamela het aan Daily Maverick gesê daar is steeds rassistiese neigings in die behandeling van swart en bruin bevolkings deur sekere plaaseienaars en SAPD-lede in die streek.
“In ons landelike gebiede is ons geneig om baie van hierdie klagtes te kry. Dis óf… ‘n wit boer wat die werker geslaan het of hulle agtervolg het wanneer hulle nie die werk wil doen soos hy wil nie, of wat ook al… Ons rapporteer, maar daardie sake kom nêrens nie… Ek dink ons SAPD hier onder in die landelike gebied is nie goed toegerus vir sulke gevalle nie,” het Bakamela gesê.
“Die rassisme is ‘n kwessie … Ons sê nie alle wit mense nie. Ons het diegene wat goed is, wat teen sulke misdade is. Ek het baie vriende … ou tannies wat baie vriendelik is … maar daar is ‘n paar mense wat nog in die verlede leef. Ek wens so na 30 jaar van demokrasie kan Suid-Afrika sy ingesteldheid verander.”
Daily Maverick het na Agri Wes-Kaap uitgereik oor die aansprake van aktiviste in Matzikama Munisipaliteit, maar die organisasie wou nie kommentaar lewer nie.
Op ’n vraag oor die bewering dat daar ’n patroon van geweld teen kwesbare gemeenskappe in die munisipaliteit is, het kolonel Andrè Traut, woordvoerder van SAPD in die Wes-Kaap gesê plaaslike aktiviste moet asseblief die inligting aanmeld wat gebruik is om die bewerings se patroon te staaf, sodat sy kantoor die saak kan voortsit en in detail kan reageer.
Hy het voortgegaan, “Enige bewering van rassisme of nie-nakoming teen SAPD word verwelkom, sodat die meriete van die saak departementeel ondersoek kan word. Dit is op hierdie basis dat ons enige persoon wat kennis dra van oortredings deur ons lede aanmoedig om na vore te kom en hul bekommernisse uit te spreek. SAPD-bestuur in die provinsie sal geen rassisme of rassebevooroordeelde gedrag deur lede toelaat nie en beslissende optrede sal ingestel word indien die bewerings gestaaf word.”
Traut het opgemerk dat in die sake wat beweerde aanrandings deur Stoman en Oktober behels het, is die verdagtes kort nadat die voorvalle aangemeld is, deur die SAPD gearresteer, “sonder enige vertraging of huiwering aan die kant van die plaaslike polisie”.
“Die bewerings van wanbestuur, misbruik en versuim om sake by Lutzville-polisiestasie te hanteer, is nie waar nie. Indien enige oortreding by enige van die provinsie se polisiestasies opgespoor word, word onmiddellike regstellende stappe deur provinsiale bestuur ingestel om ‘n herhaling te voorkom,” het hy gesê.
James Jantjies, wykskomiteelid vir veiligheid en sekuriteit in Lutzville, het aan Daily Maverick gesê die dorpe Lutzville, Vredendal en Klawer het ‘n probleem met kinders wat uit desperaatheid klein misdade gepleeg het, om kos op die tafel te sit, en tyd spandeer in die strate in plaas van in plekke van veiligheid.
Die gevalle van geweld teen kinders in Lutzville het ‘n “patroon van verwaarlosing” vir die jeug en kwesbare lede van die gemeenskap getoon, volgens Johan Muller, raadslid vir Wyk 1 van Matzikama Munisipaliteit, wat Lutzville insluit.
“Ons moet eienaarskap hiervan neem, en dit is waar ek sien dat die probleem lê, dat ons nie eienaarskap van ons jeug wil neem nie – spesifiek ons kwesbare kinders,” het Muller gesê.
“Daar is baie kinders wat op straat woon, wat net rondloop … en dit is nie kinders wat op straat slaap nie. Dit is kinders wat huise het … en dan gebeur hierdie gruweldade met hierdie kinders. Hulle word uitgebuit.”
Muller het gesê daar is ‘n gebrek aan veilige ruimtes vir kwesbare bevolkings in die Matzikama-streek, soos kinderhuise, rehabilitasiesentrums en toevlugsoorde vir mense wat mishandeling wil ontsnap. Hy het gesê maatskaplike werkers van die Departement van Maatskaplike Ontwikkeling was dikwels oorlaai en daarom traag om op die behoeftes van moeilike kinders te reageer.
“Ek dink wat broodnodig is, is ook ’n veilige ruimte vir die kwesbares in ons gemeenskap. Daar is geen veilige ruimtes nie,” het hy gesê.
Beide Jantjies en Muller het gepleit vir die stigting van ‘n gemeenskapspolisiëringsforum in Lutzville wat kan help met die identifisering van probleemareas en die verbetering van die verhouding tussen die polisie en die gemeenskap.
Bains het aan Daily Maverick gesê sy sal graag meer nasorg- en ontspanningsgeriewe in die dorpe wil sien wat sal help met die uitdagings wat minderbevoorregte kinders in die gesig staar, veral dié met werkende en enkelouers.
“Ons bly in ‘n klein gemeenskap omring deur baie plase. Armoede stook desperaatheid en eskaleer dit deur toegang tot noodsaaklike hulpbronne, soos onderwys en ontspanningsgeleenthede, te beperk. Ek dink wanneer kinders nie daardie soort veilige ruimtes en strukturele ondersteuning het nie, word hulle kwesbaar vir gevare. Hierdie ongelykhede vererger sosiale en emosionele spanning op hulle,” het sy gesê. DM
