Speaker van die Nasionale Vergadering Thoko Didiza en amptenare van die Departement van Landbou, Grondhervorming en Landelike Ontwikkeling staar inhegtenisneming in die gesig indien hulle versuim om op te tree op ‘n hofbevel wat die besit van ‘n Beaufort-Wes-skaapplaas aan die oorspronklike begunstigdes van ‘n grondherverdelingsprojek herstel binne die volgende 30 dae.
Regter Safia Mahomed in die Kaapse hooggeregshof het Donderdag in ‘n striemende uitspraak die Speaker van die Nasionale Vergadering, Thoko Didiza, en amptenare van die Departement van Landbou, Grondhervorming en Landelike Ontwikkeling in minagting van die hof verklaar en gesê hulle het ‘n bevel op doelgerig en te kwader trou verontagsaam.
Didiza en die amptenare staar tronkstraf in die gesig as hulle nie stappe doen om ‘n Beaufort-Wes-plaas aan die oorspronklike ontvangers van ‘n grondrestitusie-aansoek te herstel nie. Didiza is aangehaal omdat die misdryf van minagting van die hof plaasgevind het terwyl sy die minister van landbou, grondhervorming en landelike ontwikkeling was.
Boere (van links) Herold Bezuidenhout, Jan Bergh en Johannes Joshua Bezuidenhout in die Wes-Kaapse hooggeregshof tydens die minagtingverhoor.
Drie Beaufort-Wes-skaapboere, bekend as die Nuveld-boere, is in ‘n regstryd met die regering gewikkel sedert amptenare begin het om ander gesinne na hul plaas te verskuif, wat hul lewensbestaan, wolsertifisering en die veiligheid van hul vee in gevaar stel.
In 2009 het die destydse departement van landelike ontwikkeling en grondhervorming vyf plase in die Beaufort-Wes-distrik, gesamentlik bekend as Plateau Farm, aan meer as 80 begunstigdes toegeken as deel van sy grondhervormingsprogram.
Die drie Nuveld-boere, Joshua Bezuidenhout, sy broer Herold Bezuidenhout en Jan Bergh — wat almal die kinders van plaaswerkers was — was onder die begunstigdes. Hulle het ‘n bekroonde wolkoöperasie, Nuveld Farming Empowerment Enterprises, opgebou. Ander begunstigdes het ook die geleentheid gekry om te boer, maar het gou die poging laat vaar.
In Januarie en Februarie het die regering op twee van die plase beslag gelê. Amptenare het die slotte geknip en met ander vervang. Hulle het toegang tot die grond aan hul begunstigdes gegee, van wie sommige intussen weggeloop het.
Die drie boere, verteenwoordig deur die Regshulpbronsentrum, het hof toe gegaan en op 4 Maart ‘n bevel gekry wat die minister en die amptenare, sowel as twee begunstigdes wat deur die departement op die plase geplaas is, beveel om besit van die grond te herstel en aan hulle terug te besorg. Selfs ná dié hofbevel het die departement se amptenare meer mense toegelaat om na die plase toe te trek.
Hul skaapboerdery was uiters suksesvol en in 2020 en weer in 2023 het hul wol die hoogste gemiddelde prys vir die streek op die nasionale wolveiling in Port Elizabeth behaal.
Toe die huurkontrakte in 2019 verstryk het, is die Nuveld-boere as opsigters van die plase aangestel hangende die finalisering van ‘n 30-jaar huurkontrak. Hulle is deur die Nasionale Grondverkrygings- en Toewysingsbeheerkomitee aanbeveel as die voorkeurkandidate vir die huurkontrak.
Ten spyte van hierdie aanbeveling het die waarnemende hoofdirekteur van Wes-Kaapse Provinsiale Gedeelde Dienste in September 2020 besluit om nie die huurkontrak aan die Nuveld-boere toe te ken nie. Die departement het geweier om die rede aan die drie boere bekend te maak.
Die boere het op 4 April 2023 by die Wes-Kaapse afdeling van die hooggeregshof aansoek gedoen om die besluit te hersien en tersyde te stel.
Terwyl die saak hangende was, het die departement in Januarie en Februarie twee dele van Plateau Farm toegeken aan voormalige begunstigdes wat die plaas verlaat het. Dit was sonder dat enige amptelike aansoek ingedien is.
Die Nuveld-boere het op 4 Maart die hooggeregshof genader om dié besluit om te keer en hul besit van Plateau Farm te herstel. Hulle was suksesvol en het ‘n hofbevel gekry.
Ten spyte van hierdie bevel het die departement nog meer mense na die plaas geskuif.
Die boere het toe teruggekeer hof toe en gevra dat Didiza en drie staatsamptenare aan minagting van die hof skuldig bevind word.
Mahomed het Didiza en die regeringsrespondente se verweer is van die hand gewys. Mahomed het getuienis voor die hof uitgelig dat die departement kruiwaens en groente by een van die plase, wat die hof verklaar het aan die Nuveld-boere terugbesorg moet word, afgelewer het om ‘n weduwee te help wat deur amptenare daar geplaas is.
“Die departementele respondente het dit in geen stadium nodig geag om aan die hof te verduidelik hoe of waarom hierdie optrede nie as die departement se ‘voortgesette toestemming’ vir [die weduwee] beskou sou word nie om in direkte stryd voort te gaan om [die plaas] te okkupeer nie.
Regter Mahomed het beslis dat die drie boere ‘n saak het teen Didiza en haar amptenare asook die nuwe boere. Sy het Didiza, staatsamptenare Thokozile Xaso, Terries Ndove en Lubabalo Mbekeni asook die nuwe boere wat na die plaas getrek het, Hendrik Booysen en Lucy Nduki, 30 dae gegee om die plaas te herstel, dit aan die Nuveld-boere terug te handig of tronk toe te gaan vir 30 dae.
