Suid-Afrika worstel met ‘n oplewing in voedselgedraagde siektes, wat die Nasionale Rampbestuursentrum aangespoor het om die situasie te klassifiseer as ‘n nasionale ramp kragtens Artikel 23 van die Rampbestuurwet 57 van 2002.
Die kommerwekkende toename in sake het vanjaar die lewens van 22 mense geëis – insluitend kinders – en het gelei tot byna 900 aangemelde voorvalle sedert September 2024.
Hierdie krisis het leemtes in voedselveiligheidsregulasies, munisipale afdwinging en openbare bewusmaking blootgelê, wat die dringende behoefte aan optrede onderstreep.
Tydens ‘n media-inligtingsessie in Pretoria het Thembi Simelane, minister van justisie en grondwetlike ontwikkeling, die regering se reaksie op hierdie eskalerende openbare gesondheidsnood uiteengesit.
Van die versterking van gesondheidsingrypings tot die afdwinging van munisipale verordeninge, het die maatreëls ten doel om die herhalende uitbrake te bekamp en kwesbare bevolkings te beskerm. Maar hoe het Suid-Afrika hier gekom? En wat kan gedoen word om toekomstige uitbrake te voorkom?
Voedselgedraagde siektes word veroorsaak deur die inname van besmette voedsel of drank, dikwels as gevolg van bakterieë, virusse, parasiete of skadelike chemikalieë.
Simptome wissel van ligte gastroïntestinale ongemak tot lewensgevaarlike komplikasies, veral by kinders, bejaardes en diegene met verswakte immuunstelsels.
Die onlangse uitbreking in Suid-Afrika is gekoppel aan verskeie faktore, insluitend swak voedselhigiënepraktyke, onvoldoende afvalbestuur en rotbesmettings.
Landelike en township-gemeenskappe, waar informele voedselverkopers en oorvol lewensomstandighede algemeen voorkom, is veral kwesbaar.
Volgens die Wêreldgesondheidsorganisasie (WGO) is voedselgedraagde siektes ‘n wêreldwye bekommernis, met ‘n geraamde 600 miljoen gevalle en 420 000 sterftes per jaar.
Die situasie in Suid-Afrika is egter veral erg. Die 22 sterftes en 890 aangemelde gevalle in ‘n bestek van slegs drie maande beklemtoon sistemiese kwessies in voedselveiligheid en openbare gesondheidsinfrastruktuur.
Standaardisering van munisipale verordeninge:
- Om die grondoorsake van voedselgedraagde siektes aan te spreek,
- bespoedig die regering se implementering van standaardverordeninge vir landelike en township-ekonomieë.
Hierdie verordeninge fokus op:
- Behoorlike afvalverwydering: Verseker dat besighede aan streng afvalbestuurprotokolle voldoen om voedselbesoedelingsrisiko’s te verminder.
- Herwinningspraktyke: Om omgewingsvriendelike praktyke aan te moedig om besoedeling en obstruksies in gedeelde ruimtes te voorkom.
- Rotbeheer: Die aanpak van knaagdierbesmettings is ‘n groot bydraer tot voedselbesmetting. Dit sluit in die beperking van die gebruik van gevaarlike en verbode chemikalieë soos ongereguleerde plaagdoders.
Minister Simelane het munisipaliteite wat nog nie hierdie verordeninge aanvaar het nie, versoek om dit dringend te doen, en beklemtoon dat voldoening noodsaaklik is om lewens te red.
Versterking van gesondheidsregulasies:
Die Departement van Gesondheid neem beduidende stappe om die monitering en voorkoming van voedselgedraagde siektes te verbeter.
Een sleutelingryping is die wysiging van die Regulasies vir aanmeldbare mediese toestande, wat die dood van enige kind van 12 jaar of jonger ‘n aanmeldbare toestand sal maak.
Dit sal intydse opvolg van gevalle moontlik maak en owerhede help om die las van siektes meer akkuraat te verstaan.
Daarbenewens word ‘n Ministeriële Advieskomitee gestig om medium- tot langtermynvoorkomingstrategieë te ontwikkel. Hierdie deskundige paneel sal fokus op:
Identifisering van hoërisiko-populasies.
Stel doelgerigte gesondheidsintervensies voor.
Beveel beleidsveranderinge aan om voedselveiligheidstandaarde te verbeter.
Aanspreek van hulpbrontekorte
Suid-Afrika staar ‘n kritieke tekort aan omgewingsgesondheidsinspekteurs in die gesig, wat ‘n belangrike rol speel in die monitering van voedselveiligheid en die handhawing van higiënestandaarde.
Simelane het die burgers verseker dat hierdie kwessie as ‘n prioriteit aangespreek word. Pogings is aan die gang om alle distrikte en metropolitaanse munisipaliteite te bemagtig, om gereelde inspeksies en vinnige toepassing van regulasies te verseker.
Waarom voedselveiligheid saak maak
Die onlangse vlaag van voedselgedraagde siektes is nie net ‘n openbare gesondheidskwessie nie – dit is ‘n sosiale en ekonomiese krisis. Voedselgedraagde siektes raak lae-inkomste gemeenskappe buite verhouding, waar toegang tot skoon water, behoorlike sanitasie en veilige voedselberging beperk is.
Dit verdiep bestaande ongelykhede en plaas bykomende druk op die gesondheidsorgstelsel.
Kinders is veral in gevaar. Volgens die Suid-Afrikaanse Mediese Navorsingsraad (SAMRC) versterk wanvoeding en voedselonsekerheid, algemeen in minderbevoorregte gebiede, die impak van voedselgedraagde siektes, wat lei tot hoër sterftesyfers onder kinders.
Om die huidige situasie as ‘n nasionale ramp te verklaar is ‘n kritieke stap in die mobilisering van hulpbronne en bewusmaking.
Hoe individue hulself kan beskerm: Alhoewel regeringsoptrede van kardinale belang is, speel individue ook ‘n rol in die voorkoming van voedselgedraagde siektes. Hier is ‘n paar praktiese wenke:
Beoefen behoorlike voedselhigiëne:
Was hande, eetgerei en oppervlaktes deeglik voordat kos voorberei word. Kook vleis en pluimvee tot veilige interne temperature om skadelike bakterieë dood te maak.
Vermy kruisbesmetting deur aparte snyplanke vir rou vleis en vars produkte te gebruik.
Berg kos veilig
Verkoel bederfbare items dadelik. Gooi verval of bederfde kos weg om die verspreiding van skadelike bakterieë te voorkom.
Wees versigtig wanneer jy kos koop. Koop kos by betroubare verkopers met goeie higiënepraktyke.
Inspekteer voedselverpakking vir tekens van skade of kontaminasie.
Rapporteer onveilige praktyke
Stel plaaslike owerhede in kennis as jy onhigiëniese voedselvoorbereidings- of bergingspraktyke in jou gemeenskap teëkom.
