Reklamebordeienaars, aangemoedig deur intimidasietaktieke van die bedryf en die regering se gebrek aan optrede, kos plaaslike en nasionale owerhede miljoene rande in verlore inkomste.
Die Suid-Afrikaanse Nasionale Padagentskap (Sanral), gesteun deur die Stad Ekurhuleni, het erken dat nie ‘n enkele advertensiebord op die R21-snelweg – wat strek van Johannesburg tot OR Tambo Internasionale Lughawe – wettiglik geïnstalleer is nie.
‘n Ondersoek deur Daily Maverick het aan die lig gebring dat eienaars van advertensieborde, aangemoedig deur intimidasietaktieke van die bedryf en regering se onaktiwiteit, plaaslike en nasionale owerhede miljoene rande aan verlore inkomste kos. Nog erger, sommige is struktureel onvanpas en kan ineenstort, wat motoriste in gevaar stel. Hulle kan ook gevaarlike toestande veroorsaak deur padtekens te belemmer.
Buitelug-adverteerders word vereis om vooraf fooie te betaal – tot R400 000 – vir huurkontrakte by hoë-sigbaarheidsplekke, sowel as 20% van hul maandelikse verdienste uit die advertensieborde aan die plaaslike en nasionale entiteite, ‘n regulasie wat grootliks geïgnoreer word.
Daar is ‘n doelbewuste patroon van nie-nakoming – maatskappye benut skuiwergate om borde op privaat eiendom te installeer, wetende dat die afdwinging swak is en regstryde duur is vir owerhede. Moniteringspogings is grootliks deur pad- en raadsamptenare laat vaar wat onwettige installasies laat vermeerder het.
Ekurhuleni-raadslid Jill Humphreys het erken dat die stad “moed opgegee” het om die onwettige strukture te verwyder.
“Die bedryf trek voordeel hieruit. Daar is geen geld, geen mannekrag nie. Die bedryf weet ons kan hulle nie beveg nie en trek voordeel daaruit.”
Sanral-woordvoerder Lwando Mahlasela het gesê dit is moeilik om onwettige advertensieborde op te spoor.
“Dit word beïnvloed deur baie faktore soos advertensieborde wat nog nie deur roetine-padonderhoud aangemeld is nie, dié wat in die proses is om onwettig opgerig te word, dié wat in die proses is om verwyder te word, sowel as dié wat deur die munisipaliteite oorweeg word.”
Hy het gesê werkers wat getaak is om onwettige advertensieborde te verwyder, is gedreig.
“Daar is dreigemente teen amptenare gemaak deur sekere individue en maatskappye binne die buitelugbedryf. Hierdie voorvalle is aangemeld en word tans deur ons regsafdeling ondersoek vir verdere hantering.”
Hy het gesê dat reklameborde op privaat grond gemagtig moet word.
“Indien dit nie verwyder word wanneer versoek word nie, kan die eienaar gevra word om toegang tot die eiendom te verleen vir verwydering, maar indien daar besware is, kan ‘n hofinterdik nodig wees om die eiendom te betree.”
Die Stad Ekurhuleni beweer dat die advertensiebedryf grootliks oproepe om reklameborde te reguleer, geïgnoreer het.
Hierdie maand het die stad adverteerders ‘n sperdatum van 21 dae gegee om hul reklameborde te registreer, wat op 4 Augustus verstryk.
Die MMC vir ontwikkelingsbeplanning en eiendom, Nomadlozi Nkosi, het “onwettige advertensie”-plakkers op drie reklameborde in Bedfordview, Alberton en Sunward Park geplaas en die eienaars met boetes, regstappe en moontlike verwydering van die reklameborde op hul eie koste gedreig.
Die gemiddelde koste om ‘n 18 vk m-reklamebord te verwyder, is tussen R100 000 en R150 000. Indien hulle onwettig op privaat eiendom opgerig word en die eienaar toegang weier, is hofaansoeke nodig om die eiendom te betree.
Ekurhuleni-woordvoerder Zweli Dlamini het gesê die munisipaliteit het slegs drie mense onwettige reklameborde se te moniteer.

’n Onwettige reklamebord gemerk deur die Stad Ekurhuleni. (Foto: Stad Ekurhuleni.)
Hy het gesê onwettige reklameborde plaas motoriste in gevaar deur sigbaarheid te blokkeer en padtekens te verberg.
“Hulle kan ook struktureel onveilig wees as dit nie goedgekeur word nie, wat die risiko van ineenstorting verhoog, veral in uiterste weersomstandighede,” het hy gesê.
Die reklameborde is onverseker en het nie openbare aanspreeklikheids- of professionele skadeloosstellingsversekering nie.
“Daar was voorvalle waar wetstoepassingsbeamptes gedreig is of met weerstand te kampe gehad het toe hulle probeer het om onwettige advertensieborde te verwyder,” het Dlamini gesê. “In sommige gevalle het individue wat eienaarskap van die tekens eis, aggressief ingegryp om verwydering te voorkom.
“Hierdie voorvalle is deur die toepaslike interne kanale aangemeld, en waar nodig is wetstoepassingsondersteuning versoek om die veiligheid van amptenare en nakoming van die stad se verordeninge te verseker.”
Die stad skat dat daar ongeveer 78 onwettige reklameborde op die R21 is.
“Die departement ondersoek maniere om die opstandige onwettige advertensies regoor die stad kragtig aan te spreek in terme van verordeningstoepassing,” het Dlamini gesê.
Die presiese verlies aan inkomste is onmeetbaar, maar Dlamini wys daarop dat wettige aansoeke om reklameborde op te rig R1 810 kos, met ‘n inspeksiekoste van R250 per vierkante meter, plus 20% van die maandelikse inkomste wat deur die reklamebord gegenereer word.
“Niks van hierdie geld bereik die stad wanneer strukture van ons rekords af is nie. Benewens die direkte inkomsteverlies, ondermyn onwettige tekens gereguleerde mededinging en plaas dit ‘n finansiële las op die stad se handhawingsbronne,” het hy gesê.
Die stad se buitelug-advertensie-verordeningseenheid het 873 onwettige advertensieborde van raadseiendomme en padreservate gedurende die 2023-2024 finansiële jaar verwyder.
Angelo Tandy, die voorsitter van Out of Home Media South Africa (Ohmsa), ‘n vrywillige bedryfsambreelliggaam, het gesê: “Terwyl geïsoleerde gevalle van nie-nakoming in enige bedryf kan voorkom, weerspieël dit nie die waardes van die meerderheid van ons belanghebbendes nie. Ons werk ook onvermoeid saam met die regering en die verskeie munisipaliteite om die uitdagings wat die bedryf in die gesig staar, op te los in pogings om die buitelugbedryf positief te transformeer.”
Ohmsa beskik nie oor regulatoriese handhawingsbevoegdhede nie, maar dit funksioneer as ‘n selfregulerende liggaam deur die nakoming van munisipale verordeninge en nasionale regulasies te bevorder.
“Ons bied leiding, opleiding en ‘n gedragskode aan ons lede, wat bestuur en operasionele aanspreeklikheid versterk,” het Tandy gesê.
Tandy het beskuldigings van “mafia-styl” organisasies in Ekurhuleni wat amptenare dreig wat probeer om onwettige reklameborde te verwyder, van die hand gewys.
“Ons is nie in besit van geverifieerde inligting rakende hierdie bewerings nie en kan nie kommentaar lewer op spekulasie nie. Ons veroordeel ten sterkste enige vorm van intimidasie of kriminaliteit en moedig munisipale amptenare en belanghebbendes aan om onwettige gedrag aan die toepaslike owerhede te rapporteer.”
Tandy het gesê die regularisering van rade by munisipaliteite is ‘n voortdurende proses.
“Ons pogings sluit in voortdurende betrokkenheid van belanghebbendes om beste praktyke aan te moedig, opleiding en hulpbronne aan ons lede te verskaf, en aktiewe ondersteuning van beleide wat billike mededinging en innovasie bevorder.
“Ons pleit vir ‘n inklusiewe en deursigtige permitproses, prioritiseer KMMO-ontwikkeling en ondersteun munisipale handhawingspogings om nie-voldoenende borde te ontmantel terwyl voldoenende toegang vir nuwe toetreders uitgebrei word.
“Die regularisering van beweerde onwettige reklameborde is ‘n voortdurende probleem in Suid-Afrika, veral in groter stedelike gebiede. Ohmsa moedig egter sy lede aan om nou saam te werk met plaaslike owerhede om voldoenend te bly en om die uitdagings te help versag.”
Nóg Jinja Outdoor Advertising nóg Alliance Media, maatskappye wat borde op die R21 besit, het op ‘n versoek om kommentaar gereageer.
Daily Maverick
